Το Ευπαλίνειο Όρυγμα της Σάμου, ένα από τα θαύματα της Αρχαίας εποχής19. Ο όγκος των χωμάτων που προέκυψαν από την εκσκαφή ήταν κολοσσιαίος. Σήμερα υπολογίζεται στα 16.000 m³ περίπου.

20. Στην περιοχή που ανάβλυζε το νερό (Αγιάδες) δημιουργήθηκε μία σχήματος ορθογωνίου τριγώνου λεκάνη με χτίσιμο των δύο κάθετων πλευρών και σμίλευση της υποτείνουσας στο βράχο. Οι διαστάσεις της είναι 7 επί 5,5 μέτρα. Στο εσωτερικό της λεκάνης κατασκεύασαν 15 πέτρινες τετράγωνες κολώνες πάνω στις οποίες πάτησαν πέτρινοι δοκοί και σε αυτές χοντρές πέτρινες πλάκες. Έτσι στεγάστηκε η δεξαμενή και εξασφαλίστηκε η καθαρότητα του νερού. Σήμερα η λεκάνη σώζεται ακριβώς όπως κατασκευάστηκε τότε και η οροφή της αποτελεί το δάπεδο της μικρής εκκλησίας του Άη-Γιάννη. Η πηγή προσφέρει ακόμα άφθονο νερό το οποίο με μεταλλικούς πλέον σωλήνας μεταφέρεται στην πόλη και συμπληρώνει την ύδρευση της. Η παροχή της είναι 400 m³ νερό την ημέρα.

21. Το νερό διοχετευόταν στην πόλη μέσα σε πήλινους σωλήνες άριστης ποιότητας. Αυτοί ήταν κυλινδρικοί και ανοιχτοί με εσωτερική διάμετρο περίπου 20 cm και πάχος περίπου 3 cm. Tο μήκος τους ήταν 67 cm περίπου και ένας πάρα έναν έφεραν στο πάνω μέρος τους τρύπα διαμέτρου 15 cm για αερισμό και καθαρισμό του αγωγού.

22. Οι μικρές κλίσεις του 0,5% (θεωρητικά μεταφέρουν λιγότερο νερό) δείχνουν ότι το όρυγμα στο βουνό άρχισε να κατασκευάζεται πολύ πριν ολοκληρωθεί το βόρειο τμήμα του υδραγωγείου. Έτσι το τούνελ των πηγαδιών όταν έφτασε στη θέση του ορύγματος διαπιστώθηκε ότι βρίσκεται 3,5 μέτρα χαμηλότερα από το δάπεδό του.

23. Η ταχύτητα κατασκευής της σήραγγας ήταν 4 m το μήνα σε κάθε μέτωπο. (βόρειο και νότιο)

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα της Σάμου, ένα από τα θαύματα της Αρχαίας εποχής
Είσοδος

24. Συνολικά το υδραγωγείο θα χρειάστηκε για να ολοκληρωθεί τουλάχιστο 11 χρόνια.

25. Ενώ ευγνωμονούμε τον Ηρόδοτο για την αναφορά του σε αυτό θα πρέπει να τον κακίσουμε γιατί δεν ένιωσε η ανάγκη να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες για το έργο και κυρίως για την εποχή που αυτό εκτελέστηκε. Πρέπει λοιπόν να δεχτούμε ότι κατασκευάστηκε όταν η Σάμος συσσώρευσε πλούτο και εχθρούς, όταν έφτιαξε λιμενοβραχίονα δύο σταδίων για τις τριήρεις της και όταν περιτειχίστηκε με το 6 χιλιομέτρων τείχος της. Δηλαδή επί Πολυκράτη. Εικάζεται ότι άρχισε να κατασκευάζεται γύρω στα 534 π.Χ και ολοκληρώθηκε γύρω στα 523 π.Χ. Ο Πολυκράτης πέθανε δολοφονημένος στην Σάρδεις το 522 π.Χ. Είναι ζήτημα λοιπόν αν ο τύραννος πρόλαβε να δει το περίφημο υδραγωγείο του ολοκληρωμένο και να δροσιστεί με το νερό του.

26. Για το κόστος του πρέπει να κάνουμε μερικές ριψοκίνδυνες παραδοχές. Δεχόμαστε ότι χρησιμοποιήθηκαν λόγω των απαιτήσεων ακρίβειας του έργου τεχνίτες με μισθό. Δεχόμαστε ότι η εργασία γινόταν σε τρεις βάρδιες το εικοσιτετράωρο στη σήραγγα και δύο βάρδιες στα εξωτερικά τμήματα του υδραγωγείου. Η παραγωγικότητα του “συνεχούς εργάτη” (τρεις βάρδιες) στη σήραγγα είναι 2 μέτρα σήραγγα το μήνα. Το ημερομίσθιο των εργατών ήταν 1 δραχμή την ημέρα. (Στην Αθήνα της κλασικής εποχής το ημερομίσθιο του βιοτέχνη ήταν 1 δραχμή (6 οβολοί) το εισιτήριο του θεάτρου κόστιζε 2 οβολούς ένα ζευγάρι σανδάλια 2 δραχμές και τέλος μια μικρή κατοικία 700 δραχμές περίπου). Συνολικά χρειάστηκαν περί τα 222.000 ημερομίσθια η αντίστοιχο πλήθος δραχμών. Αν τώρα σκεφτούμε ότι ένα τάλαντο χρυσού βάρος 22,6 κιλών ήταν διαιρεμένο σε 6000 δραχμές καταλήγουμε ότι για τα ημερομίσθια τεχνιτών και όλων των άλλων χρειάστηκαν περίπου 52 τάλαντα χρυσού δηλ. 52Χ26,2=1363 κιλά χρυσού. (Ένας αναγνωρισμένος γιατρός της Αθήνας αμοιβόταν από τον δήμο για τις υπηρεσίες του με 20 έως 30 δραχμές ημερησίως η περίπου με ένα τάλαντο χρυσού το χρόνο. Η ίδια ήταν και η ετήσια αμοιβή μιας νέας όμορφης και καλλιεργημένης εταίρας)

27. Δεν πρέπει να ξεχνάμε την άποψη του Αριστοτέλη σύμφωνα με την οποία τα μεγάλα έργα των τυράννων αποσκοπούν στην φορολογία και ταυτόχρονα στην απασχόληση των πληθυσμών ώστε και οι σωματοφύλακες να συντηρούνται και οι συνωμοσίες να αποφεύγονται. Με άλλα λόγια ο Αριστοτέλης και η εποχή του είχαν πειστεί ότι κυρίαρχο μέλημα των τυράννων ήταν η έμμισθη απασχόληση των πολιτών ώστε αυτοί να στηρίζουν την τυραννία.

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα της Σάμου, ένα από τα θαύματα της Αρχαίας εποχής
Νόμισμα επί τυραννίας Πολυκράτη

28. Γιατί ο Πολυκράτης και Ευπαλίνος επέλεξαν την υπόγεια διαδρομή; Μια περιμετρική διαδρομή μέχρι την δεξαμενή της πόλης θα είχε συνολικό μήκος 3370 μέτρα και θα τελείωνε περίπου σε ένα χρόνο ενώ η υπόγεια το συντομότερο σε 11 χρόνια. Η περιμετρική διέλευση θα ήταν σαφώς ταχύτερη, φθηνότερη, ασφαλής και πρακτικότερη στην διευθέτηση των κλίσεων. Για κάποιους λόγους που δεν θα μάθουμε ποτέ ο Ευπαλίνος επέλεξε την υπόγεια διαδρομή.

29. Ο Πολυκράτης συσσώρευσε πλούτο στο νησί και κατά την τακτική των τυράννων στράφηκε σε μεγάλα έργα. Έργα δόξας και απασχόλησης του πληθυσμού. Τα έργα του Πολυκράτη όχι μόνο ήταν μεγάλα αλλά φιλοδοξούσαν να είναι και τα μεγαλύτερα στην Ελλάδα. Ο ναός της Ήρας με τις 155 κολώνες του και η προβλήτα των 450 μέτρων ήταν πραγματικά τα μεγαλύτερα της τότε Ελλάδας. Ο ναός της Ήρας που δεν τελείωσε ποτέ ήταν τεράστιος για την εποχή του δεδομένου ότι ο Παρθενώνας της παντοδύναμης Αθήνας 130 χρόνια μετά διέθετε μόλις 46 κολώνες

30. Εικασία πρώτη. Μέχρι τότε διάσημες κρήνες και υδραγωγεία στην Ελλάδα ήταν: Η κρήνη του τυράννου των Μεγάρων Θεαγένους, η Πειρήνη κρήνη του τυράνου της Κορίνθου Περιάνδρου και η περίφημη Εννεάκρουνος κρήνη της Αθήνας. Ο Πολυκράτης με το υδραγωγείο του έπρεπε να ξεπεράσει αυτές τις κρήνες ώστε να δοξάσει τον εαυτό του και τη Σάμο, την κατά τον Ηρόδοτο “πρώτη ελληνίδων και βάρβαρων” πόλη του τότε Ελληνισμού. Ο αγωγός των 3400 μέτρων της περιμετρικής λύσης δεν θα προκαλούσε τον πανελλήνιο θαυμασμό. Το υπόγειο πέρασμα ήταν ιδέα συναρπαστική. Ακριβή χρονοβόρα άλλα εκπληκτική. Ο Πολυκράτης γοητεύτηκε παρ’ όλα τα αρνητικά στοιχεία και έδωσε εντολή να αρχίσει. Και αν κρίνουμε από τα λόγια του Ηροδότου πράγματι προκάλεσε το θαυμασμό.

31. Το ειρωνικό στην υπόθεση είναι ότι ο Ηρόδοτος, σαν μη ειδικός, εντυπωσιάστηκε από το αμφίστομο της σήραγγας και όχι από το ευθύγραμμο το οποίο το αγνόησε ή δεν το πληροφορήθηκε ποτέ. Και να φανταστεί κανείς ότι το ευθύγραμμο ήταν το καταπληκτικότερο όλων και χάριν αυτού ο μηχανικός μας αποφάσισε την πολυπλοκότερη των υπόγειων λύσεων.

32. Εικασία δεύτερη. Ο Ευπαλίνος διάλεξε την δυσκολότερη γεωμετρικά και τεχνικά από τις δυνατές λύσεις όχι από επιπολαιότητα η άγνοια αλλά από φιλοδοξία να καθιερωθεί ως ο μεγαλύτερος υδραυλικός μηχανικός της εποχής του. Η δυνατότητα αυτή του δινόταν μετά την απόφαση του Πολυκράτη για υπόγεια διέλευση.

Το Ευπαλίνειο Όρυγμα της Σάμου, ένα από τα θαύματα της Αρχαίας εποχής
Ηρόδοτος

33. Το Ευπαλίνειο όρυγμα ανακαλύφθηκε το 1882 ενώ το “ευθύγραμμο” του διαπιστώθηκε το 1884 από τον Fabricius. Ο Ηρόδοτος στη σύντομη περιγραφή του δεν αναφέρει το ευθύγραμμο του ορύγματός παρότι αυτό ήταν το εκπληκτικότερο από τα χαρακτηριστικά του. Ο ιστορικός μας έζησε για αρκετό καιρό στη Σάμο ως εξόριστος, όταν στην πατρίδα του την Αλικαρνασσό ήταν κυβερνήτης ο φίλος των Περσών τύραννος Λύγδαμης. Στη διάρκεια της παραμονής του στην Σάμο ασφαλώς θα επισκέφτηκε και θα περιεργάστηκε το όρυγμα το οποίο ήδη λειτουργούσε σαν υδραγωγείο για 60 τουλάχιστο χρόνια. Με τα μάτια του θα διαπίστωσε το οριζόντιο και το αμφίστομο του ορύγματος. Φαίνεται όμως ότι κανείς δεν του μίλησε για το ευθύγραμμο. Ή του μίλησαν αλλά αμφισβήτησε την πληροφορία επειδή δεν μπόρεσε να την επαληθεύσει με τα ίδια τα μάτια. Και σήμερα, ο επισκέπτης λόγω του πολύπλοκου κεντρικού ελιγμού είναι αδύνατο να διαπιστώσει το χαρακτηριστικό αυτό του ορύγματος. Έτσι ο Ηρόδοτος δεν διαπίστωσε το ευθύγραμμο της κατασκευής. Μετά από δυο τρεις γενιές ξεχάστηκε αυτό το μη διαπιστωμένο χαρακτηριστικό του υδραγωγείου και έτσι συνολικά η αρχαιότητα και οι αιώνες που ακολούθησαν δεν το έμαθαν ποτέ. Το ευθύγραμμο της κατασκευής έγινε γνωστό 24 αιώνες μετά, μόλις το 1884.